روستاها در راه سالمندی خروج جوانان چه بر سر تولید می آورد؟
شمال برگ: خروج جمعیت جوان از مناطق روستایی، علاوه بر کاهش نیروی کار فعال، می تواند انتقال دانش و تجربه کشاورزی و توسعه کسب و کارهای جدید را دشوار کند.
خبرگزاری مهر، گروه استان ها- رها افشار: روستاها همیشه یکی از پایه های اصلی تولید محصولات کشاورزی، حفظ منابع آب و خاک و تأمین امنیت غذایی کشور بوده اند؛ اما طی سالیان اخیر، مجموعه ای از مشکلات اقتصادی و اجتماعی، ادامه زندگی و فعالیت تولیدی را برای قسمتی از جمعیت روستایی دشوار کرده است.
افزایش هزینه های تولید، نوسانات بازار محصولات کشاورزی، محدودیت منابع آب، تغییرات اقلیمی و دسترسی نابرابر به امکانات آموزشی، درمانی و رفاهی، همچون عواملی هستند که انگیزه ماندگاری در روستا را کاهش داده اند.
در چنین شرایطی، مهاجرت از روستا به شهر را نمی توان صرفا انتخابی برای برخورداری از امکانات بیشتر یا تغییر سبک زندگی دانست؛ چونکه برای برخی خانوارها، کاهش درآمد، انباشت بدهی های کشاورزی و دشواری تأمین هزینه های زندگی، مهاجرت را به راهی برای رسیدن به موقعیت های شغلی و درآمدی جدید مبدل می کند.
از این رو، امروزه تعبیر «فرار از روستا» جایگزین واژه «مهاجرت از روستا» شده است که شرایط اقتصادی و اجتماعی در روستاها، ادامه زندگی پایدار برای ساکنین روستا را دشوار و نوعاً محدود کرده است.
اهمیت این مساله در استان گیلان، باتوجه به نقش کشاورزی در معیشت خیلی از خانوارهای روستایی و تولید محصولاتی همچون برنج، چای، زیتون، فندق و بادام زمینی، دوچندان است. خروج نیروی کار جوان از روستاها می تواند علاوه بر کاهش ظرفیت تولید محصول، انتقال تجربه میان نسل ها، نوسازی شیوه های کشاورزی و توسعه کسب و کارهای محلی را نیز با چالش مواجه کند.
از سوی دیگر، کاهش جمعیت فعال روستایی و افزایش سهم سالمندان، لزوم توجه به آینده سکونتگاه های روستایی و زیرساخت های مورد نیاز آنها را برجسته می سازد. نتایج مهاجرت روستایی تنها به مبدأ محدود نمی شود و مقصد این جابه جایی جمعیتی، یعنی شهرها، نیز با مسائلی همچون افزایش تقاضا برای مسکن، فشار بر خدمات عمومی و دشواری جذب نیروی کار در مشاغل پایدار مواجه می شوند.
به همین دلیل، مساله مهاجرت از روستاها را باید در قالب ارتباط میان توسعه روستایی، سیاستهای کشاورزی، اشتغال و توزیع متوازن امکانات بررسی کرد. دراین میان، توسعه کشاورزی دانش بنیان، افزایش بهره وری منابع آب و خاک، گسترش صنایع تبدیلی و تکمیلی، تقویت تعاونی های تولیدی و فراهم کردن امکان دسترسی مستقیم کشاورزان به بازار، همچون راهکارهایی است که می تواند به افزایش درآمد و ایجاد موقعیت های شغلی در روستاها کمک نماید. به علاوه، بهبود خدمات آموزشی، درمانی و ارتباطی نیز در کنار سرمایه گذاری اقتصادی، برای افزایش کیفیت زندگی و تقویت انگیزه ماندگاری نسل جوان اهمیت دارد.
اما پرسش اساسی این است که ریشه های اصلی «مهاجرت و یا فرار روستاییان» چیست و چطور می توان از تداوم خروج نیروی انسانی از بخش کشاورزی جلوگیری کرد؟ آیا حمایت های مالی به تنهایی می تواند مانع مهاجرت گردد یا باید الگوی توسعه روستایی از تأمین نیازهای اولیه بسمت ایجاد کسب وکارهای پایدار و ارزش آفرین تغییر نماید؟
در همین راستا، در گفتگو با «محمود هوشیارفرد» عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان گیلان، ابعاد مختلف مهاجرت روستایی، تاثیر شرایط اقتصادی و تغییرات اقلیمی بر معیشت کشاورزان، نتایج خروج نیروی کار جوان و راهکارهای افزایش جذابیت اقتصادی و اجتماعی روستاها را بررسی نموده ایم.
*مهاجرت از روستا به شهر در سالیان اخیر به یکی از دغدغه های توسعه روستایی تبدیل گشته است. از نگاه شما، مهم ترین فاکتورهای مؤثر بر این روند چیست؟
مهاجرت روستایی پدیده ای چندبعدی است و نمی توان آنرا به یک عامل مشخص محدود کرد. شرایط اقتصادی خانوار، میزان درآمد حاصل از کارهای کشاورزی، دسترسی به خدمات عمومی، موقعیت های شغلی و چشم انداز آینده، همگی در تصمیم افراد برای ماندن یا ترک روستا نقش دارند.
زمانی که کشاورز با رشد هزینه نهاده ها، نوسانات قیمت محصول، محدودیت منابع آب و دشواری فروش محصول مواجه می شود، ادامه فعالیت اقتصادی برای او با ریسک بیشتری همراه خواهد بود. اگر درآمد حاصل از تولید نتواند هزینه های زندگی و سرمایه گذاری مجدد را پوشش دهد، تمایل به جست وجوی موقعیت های شغلی در شهر بیشتر می شود.
البته باید میان مهاجرت ناشی از تمایل به تحصیل، اشتغال و ارتقاء کیفیت زندگی با مهاجرت ناشی از فشارهای اقتصادی تمایز قائل شد. در خیلی از موارد، مجموعه ای از این عوامل در کنار یکدیگر تصمیم غائی خانوار را شکل می دهند.
*مشکلات اقتصادی بخش کشاورزی تا چه اندازه می تواند در کاهش ماندگاری جمعیت روستایی مؤثر باشد؟
درآمد پایدار یکی از پایه های اصلی ماندگاری جمعیت در روستاهاست. کشاورزی زمانی می تواند نیروی کار را حفظ کند که فعالیت تولیدی، علاوه بر پوشش هزینه ها، درآمد قابل اتکایی برای خانوار بوجود آورد و امکان سرمایه گذاری مجدد را فراهم سازد.
*تعاونی های روستایی چه نقشی در کاهش هزینه های تولید و افزایش قدرت چانه زنی کشاورزان دارند؟
تعاونی ها در صورت برخورداری از مدیریت حرفه ای، شفافیت مالی و مشارکت واقعی اعضا، می توانند قسمتی از مشکلات پراکندگی تولیدکنندگان را رفع کنند. خرید گروهی نهاده ها، استفاده مشترک از تجهیزات، تجمیع محصول بعد از برداشت، ایجاد زیرساخت های نگهداری و مذاکره برای فروش، همچون ظرفیتهای این تشکل هاست.
کشاورزانی که به شکل انفرادی فعالیت می نمایند، معمولا با محدودیت هایی در تأمین سرمایه، دسترسی به بازار و قدرت چانه زنی مواجه اند. تشکل های کارآمد می توانند با تجمیع ظرفیت ها، هزینه برخی کارها را کاهش دهند و امکان حضور مؤثرتر در بازار را فراهم آورند.
با این حال، صرف تشکیل تعاونی کافی نیست. این نهادها به مدیریت تخصصی، حسابرسی و نظارت مناسب، دسترسی به منابع مالی و ارتباط مؤثر با بازار نیاز دارند تا بتوانند به نهادی اقتصادی و پایدار تبدیل شوند.
*در کنار مسایل اقتصادی، کیفیت خدمات عمومی چه جایگاهی در تصمیم خانواده ها برای ماندن در روستا دارد؟
تصمیم خانوار برای ماندن در روستا تنها به درآمد شغلی محدود نمی گردد. دسترسی به آموزش با کیفیت، خدمات درمانی، حمل و نقل، امکانات فرهنگی و ارتباطات دیجیتال نیز بر کیفیت زندگی و چشم انداز آینده خانواده تاثیر می گذارند.
برای خانواده ای که نگران ادامه تحصیل فرزندان یا دسترسی به خدمات درمانی است، حتی وجود فرصت اقتصادی مناسب نیز امکان دارد به تنهایی برای ماندگاری در روستا کافی نباشد. به این دلیل، توسعه روستایی باید به شکل یکپارچه و باتوجه به نیازهای اقتصادی و اجتماعی ساکنان دنبال شود.
بهبود زیرساخت های ارتباطی نیز می تواند زمینه فروش اینترنتی محصولات، دسترسی به آموزش های تخصصی و توسعه برخی کارهای دورکار را فراهم آورد. البته بهره برداری از این فرصت ها به کیفیت اینترنت، مهارت دیجیتال، زیرساخت پرداخت و حمل و نقل و امکان ارسال مطمئن محصولات وابسته است.
*آیا گردشگری روستایی و کشاورزی می تواند بعنوان راهکاری برای ایجاد درآمد مکمل و کاهش وابستگی خانوارها به تولید محصولات کشاورزی مطرح شود؟
تنوع بخشی به منابع درآمدی می تواند آسیب پذیری خانوارهای روستایی در مقابل نوسانات تولید و بازار را کم کند. گردشگری کشاورزی، عرضه مستقیم محصولات محلی، صنایع دستی، فرآوری محصولات و کسب و کارهای خدماتی، در صورت وجود ظرفیت و تقاضای مناسب، می توانند مکمل فعالیت کشاورزی باشند.
استان گیلان به علت برخورداری از ظرفیتهای طبیعی، فرهنگی و کشاورزی، امکان بررسی و توسعه بعضی از این کارها را دارد؛ اما هر طرح باید باتوجه به ظرفیت محیطی منطقه، زیرساخت ها، بازار هدف و منافع ساکنان محلی طراحی شود.
گردشگری روستایی زمانی به توسعه پایدار کمک می نماید که منافع اقتصادی آن به جامعه محلی برسد، منابع طبیعی لطمه نبیند و کارهای جدید جایگزین نامناسبی برای تولید کشاورزی نشوند. براستی، هدف باید ایجاد ارتباط میان کشاورزی، خدمات و کسب وکارهای محلی باشد، نه کنارگذاشتن تولید به سود کارهای کوتاه مدت.
*با توجه به مجموعه عوامل اقتصادی، اجتماعی و محیطی، چه راهبردهایی می تواند به کاهش مهاجرت ناخواسته و تقویت ماندگاری جمعیت روستایی کمک کند؟
نخستین گام، شناسایی دقیق عوامل مهاجرت در هر منطقه است؛ چونکه شرایط همه روستاها یکسان نیست. در بعضی مناطق، محدودیت منابع آب عامل اصلی است و در بعضی دیگر، ضعف بازار فروش، کمبود موقعیت های شغلی یا دسترسی محدود به خدمات عمومی اهمیت بیشتری دارند.
بر این اساس، سیاستگذاری باید متناسب با خاصیت های هر منطقه صورت گیرد. افزایش بهره وری کشاورزی، توسعه شبکه ارزش، تقویت تشکل های تولیدی، گسترش آموزش های تخصصی، بهبود زیرساخت های خدماتی و پشتیبانی از کسب و کارهای روستایی باید در قالب برنامه ای هماهنگ پیگیری شوند.
همچنین، حمایت های مالی زمانی اثربخش تر خواهند بود که با آموزش، مشاوره فنی، دسترسی به بازار و ارزیابی عملکرد همراه باشند. هدف نباید صرفا حفظ جمعیت در یک محدوده جغرافیایی باشد، بلکه باید شرایطی ایجاد گردد که ساکنان روستا امکان اشتغال پایدار، درآمد مناسب و برخورداری از خدمات ضروری را داشته باشند.
روستاها باید به کانون های تولید و ارزش آفرینی تبدیل شوند
مهاجرت و یا به عبارتی فرار از روستا پدیده ای پیچیده است که از تعامل عوامل اقتصادی، محیطی، اجتماعی و خدماتی شکل می گیرد. کاهش درآمد کشاورزان، رشد هزینه های تولید، محدودیت منابع طبیعی، کمبود موقعیت های شغلی و نابرابری در دسترسی به خدمات، می توانند انگیزه ماندگاری را کاهش دهند؛ در مقابل، ایجاد موقعیت های اقتصادی پایدار و بهبود کیفیت زندگی، ظرفیت تقویت سکونت و فعالیت تولیدی در روستاها را دارد.
برای استان گیلان نیز توجه به پیوند میان کشاورزی، فناوری، صنایع تبدیلی و بازار، در کنار محافظت از منابع آب و خاک، می تواند قسمتی از مسیر توسعه روستایی را شکل دهد. تقویت تعاونی ها، افزایش مشارکت جوانان، توسعه کسب وکارهای محلی و استفاده هدفمند از ظرفیت مراکز تحقیقاتی، همچون زمینه هایی است که نیازمند برنامه ریزی هماهنگ و سرمایه گذاری متناسب با شرایط هر منطقه است.
در نهایت، حفظ روستاها تنها به معنای پیشگیری از مهاجرت یا فرار از روستا نیست؛ بلکه به معنای فراهم کردن شرایطی است که زندگی و کار در روستا بتواند آینده ای اقتصادی و اجتماعی قابل اتکا برای ساکنان آن رقم بزند. روستایی که از تولید سودآور، خدمات مناسب و فرصت رشد برخوردار باشد، می تواند علاوه بر ایفای نقش خود در تأمین امنیت غذایی، به بستری برای اشتغال، نوآوری و توسعه متوازن کشور تبدیل گردد.
منبع: شمال برگ
این مطلب شمالبرگ را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترینهای مرتبط در شمالبرگ
نظرات بینندگان شمالبرگ در مورد این مطلب